BRCA genleri, meme ve yumurtalık kanserinde en kritik genetik belirteçlerden biri olarak uzun yıllardır bilimsel araştırmaların odağında yer alır. Kanser riskinin genetik bileşenini anlamak, hem hastalık tarama stratejilerinin hem de kişiselleştirilmiş koruyucu yaklaşımların geliştirilmesinde hayati önem taşır. Günümüzde BRCA1 ve BRCA2 genlerinde görülen mutasyonların, özellikle genç yaşta başlayan meme kanseri, bilateral meme kanseri ve yumurtalık kanseri gelişimiyle güçlü bir ilişkisi olduğu bilinmektedir. Bu yazıda BRCA genleri, risk yüzdeleri, güncel tanı yaklaşımları, koruyucu stratejiler ve 2024 sonrası literatür ışığında klinik yaklaşımlar ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.
BRCA Genleri Nedir? Hücresel Mekanizma ve Kanser İlişkisi
BRCA1 ve BRCA2 genleri, DNA çift zincir kırıklarının onarımında görev alan homolog rekombinasyon onarımı (HRR) mekanizmasının merkezinde bulunur. Bu genlerdeki fonksiyon kaybı, hücrelerin DNA hasarını doğru şekilde tamir edememesine yol açar. Bunun sonucunda:
Genomik kararsızlık artar,
Kanserleşme sürecini tetikleyen mutasyon birikimi hızlanır,
Özellikle hormon duyarlı dokularda tümör gelişme riski yükselir.
Son çalışmalar, BRCA genlerinin yalnızca onarım mekanizmasında değil, aynı zamanda hücresel döngü kontrolü ve transkripsiyonel düzenlemede de kritik roller üstlendiğini göstermektedir (Zhou et al., 2024).
BRCA Mutasyonlarının Meme Kanseri Üzerine Etkisi
BRCA1/2 mutasyonu taşıyan kadınlarda yaşam boyu meme kanseri riski %65–80 arasında bildirilmiştir. Özellikle BRCA1 mutasyonları;
Üçlü negatif meme kanseri (TNBC),
Daha agresif seyir,
Erken yaşta tanı
ile yakından ilişkilidir.
BRCA2 mutasyonları ise daha çok hormon reseptör pozitif tümörlerle ilişkilidir. Bu nedenle mutasyonun türü, hastanın izlemini ve koruyucu yaklaşımlarını doğrudan etkiler.
2024 yılında yayımlanan geniş kohort analizleri, BRCA2 mutasyonu taşıyan erkeklerde de meme kanseri riskinin anlamlı düzeyde arttığını göstermiştir.
Yumurtalık Kanseri ve BRCA Mutasyonları
BRCA mutasyonları, epitelyal over kanserlerinin özellikle high-grade seröz karsinom alt tipinde belirleyici rol oynar.
Yaşam boyu yumurtalık kanseri riski:
BRCA1 mutasyonu taşıyanlarda %39–63,
BRCA2 mutasyonu taşıyanlarda %16–27 olarak hesaplanmıştır.
Özellikle geç belirti veren yumurtalık kanserinde BRCA taraması, erken tanı ve önleyici cerrahi yaklaşımlar açısından kritik önemdedir.
Erken Yaşta Kansere Yakalananlarda BRCA Taraması
Aşağıdaki özellikleri taşıyan bireylerde mutlaka BRCA testi önerilir:
50 yaş altı meme kanseri,
Bir kişide birden fazla primer kanser,
Erkek meme kanseri,
Over, fallop tüpü veya peritoneal kanser,
Üçlü negatif meme kanseri tanısı (≤60 yaş),
Ailede BRCA mutasyonu biliniyor olması.
2024 güncel NCCN rehberleri, bu kriterlerin klinik uygulamada standart hale getirildiğini vurgulamaktadır.
Genetik Test Süreci: İndeks Vakadan Aile Tarama Modeline
Genetik testin temel adımları şu şekildedir:
İndeks vaka testi:
Ailede kanser teşhisi alan birey test edilir. Mutasyon pozitif bulunursa diğer aile üyelerine yönelik tarama planlanır.Aile taraması (cascade screening):
Anne, baba, kardeşler ve çocuklar başta olmak üzere birinci derece akrabalar test edilir.Risk azaltıcı strateji belirleme:
Mutasyon pozitif bireylerde takip programı kişiselleştirilir.
Bu yaklaşım, hem klinik risk yönetimi hem de sonraki kuşaklara geçişin önlenmesi açısından son derece etkilidir.
BRCA Mutasyonu Saptanan Bireylerde Koruyucu Önlemler
BRCA pozitif bireyler için koruyucu yaklaşımlar üç ana başlık altında ele alınır:
1. Yakın Görüntüleme Takibi
Yıllık meme MR (özellikle genç kadınlarda altın standart),
Yıllık mamografi,
Gerekirse ultrasonografi eşlik edebilir.
Erken tanının sağkalımı belirgin artırdığı 2024 çalışmalarıyla tekrar doğrulanmıştır.
2. Koruyucu Cerrahi (Risk-Reducing Surgery)
Bilateral risk azaltıcı mastektomi: Meme kanseri riskini %90–95 oranında azaltır.
Risk azaltıcı salpingo-ooferektomi: Özellikle BRCA1 mutasyonlarında over kanseri riskini belirgin düşürür ve genel mortaliteyi azaltır.
Cerrahi kararı, yaş, doğurganlık planları ve bireyin tercihleri doğrultusunda multidisipliner değerlendirme ile alınır.
3. Genetik Geçişi Önleme: Preimplantasyon Genetik Tanı (PGT)
Tüp bebek yöntemleri ile embriyolarda BRCA mutasyonunun varlığı araştırılabilir.
Mutasyonsuz embriyo transferi ile hastalığın gelecek nesillere aktarılması önlenebilir.
Bu yöntem 2024 sonrası üreme genetiği çalışmalarında giderek daha fazla önerilmektedir.
BRCA Dışı Genlerde Artan Kanser Riski
BRCA genleri kadar yaygın bilinmese de birçok başka gen meme ve yumurtalık kanseriyle ilişkilidir:
PALB2: Meme kanseri riskini %53’e kadar çıkarabilir.
TP53: Li-Fraumeni sendromu ile ilişkilidir, erken yaşta çoklu kanser tipleri görülür.
PTEN: Cowden sendromu, tiroid ve meme kanser riskinde artış.
Yeni nesil dizileme panelleri sayesinde bu genler sıkça taranmaktadır.
BRCA Mutasyonu Taşıyan Erkeklerde Risk
Erkeklerde BRCA mutasyonlarının etkisi çoğu zaman göz ardı edilir. Oysa:
BRCA2 mutasyonu erkeklerde meme kanseri riskini belirgin artırır.
Prostat kanseri riski BRCA2 taşıyıcılarında daha erken yaşta ve agresif seyirli olabilir.
2024 meta-analizleri, BRCA2 mutasyonu taşıyan erkeklerde 40 yaş altında PSA taramasının önemli olduğunu belirtmektedir.
Kişiselleştirilmiş Tıbbi Genetik Danışmanlık
BRCA testi yalnızca pozitif-negatif sonuç üzerinden değerlendirilmez. Mutasyonun türü, patojenitesi, aile öyküsü, bireysel risk faktörleri ve üreme planları bir arada ele alınmalıdır.
Bu nedenle mutlaka bir tıbbi genetik uzmanı, onkoloji ve kadın doğum ekipleriyle birlikte multidisipliner bir değerlendirme yapılmalıdır.
Psikolojik Etkiler ve Genetik Sonuçların Yönetimi
BRCA pozitif sonuç, bireylerde kaygı yaratabilir. Bu nedenle:
Profesyonel danışmanlık,
Aile içi iletişim desteği,
Uzun dönem takip planı
son derece önemlidir.
2024 verileri, psikososyal desteğin cerrahi kararları olumlu yönde etkilediğini göstermektedir.
BRCA Araştırmalarında 2024 Sonrası Yenilikler
Son beş yılda BRCA genleriyle ilgili birçok klinik ve moleküler gelişme yaşandı:
1. PARP İnhibitörleri
BRCA mutasyonu taşıyan metastatik meme ve yumurtalık kanserlerinde PARP inhibitörleri artık standart tedavi seçenekleri arasındadır. 2024 güncellemeleri, erken evre hastalarda da kullanımının etkili olabileceğine işaret etmektedir.
2. Liquid Biopsy Kullanımı
Kan örneğinden tümör DNA’sı (ctDNA) analizleri ile BRCA mutasyonları ve tedavi yanıtı takip edilebilmektedir.
3. Risk Hesaplama Modelleri
AI tabanlı 2024 modelleri, bireyin meme ve yumurtalık kanseri riskini çok daha doğru tahmin etmektedir.
4. Yeni BRCA Varyantlarının Keşfi
2024–2025 yıllarında özellikle VUS (belirsiz anlamlı varyant) değerlendirmelerinde yapay zekâ destekli algoritmaların doğruluğu artmıştır.
Ne Yapmalısınız? Öneriler
Ailenizde meme veya yumurtalık kanseri varsa şu adımları izleyebilirsiniz:
Tıbbi genetik uzmanına başvurun.
Ailedeki indeks vaka üzerinden test yapılmasını sağlayın.
Düzenli taramaları aksatmayın.
Koruyucu cerrahi ve PGT seçeneklerini değerlendirin.
Erken tanı hayat kurtarır.
https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/genetics/brca-fact-sheet
https://www.nccn.org/guidelines/guidelines-detail?category=2&id=1419
Kaynaklar
Zhou, L. et al. (2024). BRCA1/2-mediated homologous recombination repair and clinical implications. Nature Reviews Genetics.
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Genetic/Familial High-Risk Assessment (Breast, Ovarian), Version 2024.
FDA PARP inhibitor updates, 2024.
Yang, Q. et al. (2024). Liquid biopsy for hereditary breast cancer syndromes. J Clin Oncol.
Smith, H. & Rojas, M. (2025). Artificial intelligence models in hereditary cancer risk prediction. Lancet Digital Health.
